काठमाडौं । हिजोआज सामाजिक सञ्जालदेखि विभिन्न सार्वजनिक मञ्चसम्म ‘ग्रेटर नेपाल’ को विषयले उल्लेखनीय रूपमा चर्चा पाउन थालेको छ। यसले केवल एक ऐतिहासिक प्रसंगलाई मात्र होइन, राष्ट्रिय स्मृति र वर्तमान चेतनाको गहिरो तहलाई समेत छुन पुगेको छ। 

नेपालले आफ्नो अस्तित्व र पहिचानलाई जोगाउन कठिन परिस्थितिमा पनि देखाएको दृढता हाम्रो गौरवशाली इतिहासको परिचायक हो। यही इतिहासको एक महत्त्वपूर्ण अध्याय थियोस् एङ्लो-नेपाल युद्ध, जसले हाम्रो साहस, आत्मसम्मान र राष्ट्रप्रतिको समर्पणलाई स्पष्ट उजागर गर्‍यो। सन् १८१४ देखि १८१६ सम्म चलेको युद्धमा नेपाली सेनाले अत्यन्त प्रतिकूल परिस्थितिमा पनि असाधारण बहादुरी प्रदर्शन गर्‍यो। 

नालापानीको युद्ध यसको सबैभन्दा जीवन्त उदाहरण हो। कप्तान बलभद्र कुँवरको नेतृत्वमा नेपाली सेनाले सीमित स्रोत र आपूर्ति अभावका बीच पनि आफ्नो किल्ला छाडेन। पानी र खाद्यान्न नपाए पनि दृढ आत्मबलका साथ लड्ने उनीहरूको संकल्पले ब्रिटिश सेनालाई समेत अचम्ममा पार्‍यो। यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि नेपाली वीरता केवल हतियारको मात्र होइन, आत्मबल र रणनीतिक कुशलताको पनि परिणाम थियो।

यस्तै अर्को प्रेरणादायी प्रसङ्ग भक्ति थापाको शौर्य हो। ८० वर्षको उमेरमा समेत देशप्रतिको निष्ठाका खातिर उनले देउथल धाराको युद्ध ९१८१५, देहरादून० मा रणभूमिमा प्राण अर्पण गरे। घोडामा चढेर आफ्ना सैनिकलाई नेतृत्व गर्ने क्रममा ब्रिटिश तोपको आक्रमणले उनले वीरगति प्राप्त गरे। यस कार्यले राष्ट्रप्रेमले उमेरको सीमा नमान्ने कुरा प्रमाणित गर्‍यो। त्यस्तै, मकवानपुरको लडाइँमा नेपाली सेनाले ब्रिटिश फौजलाई पराजित गर्नु नेपाली आत्मविश्वास र सामरिक क्षमताको अर्को दृष्टान्त हो। यी घटनाहरू केवल सैन्य उपलब्धि मात्र नभई हाम्रो राष्ट्रिय आत्मसम्मानको आधारस्तम्भ बनेका छन्।

तर युद्धमा देखिएको यो वीरताको कथा प्रेरणादायी भए पनि परिणाम भने हाम्रो पक्षमा आएन। सन् १८१६ को सुगौली सन्धिले नेपाललाई ठूलो भूभाग गुमाउन बाध्य बनायो। करिब २,४९,१७० वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको भूभाग घटेर १,४७,१८१ वर्ग किलोमिटरमा सीमित भयो। यसरी करिब एक तिहाइभन्दा बढी भूमिस् पश्चिमतर्फ गढवाल, कुमाऊँ र सतलजसम्म, पूर्वतर्फ दार्जिलिङ र सिक्किमसम्मस हाम्रो नक्साबाट हरायो। यसले केवल भौगोलिक सिमाना मात्र छोट्याएन, राष्ट्रिय मानसमा पनि गहिरो आघात पुर्‍यायो। यही घाउबाट ‘ग्रेटर नेपाल’ को अवधारणाले जन्म लियो, जसले गुमेको भूमि फिर्ता गर्ने आकांक्षा बोकेको छ।

ग्रेटर नेपालको विचारले केवल भूगोलको विषय मात्र होइन, नेपाली पहिचान र गौरवलाई पनि प्रतिविम्बित गर्छ। यसलाई व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउने क्रममा फणीन्द्र नेपालले सन् २००२ मा ‘बृहत् नेपाल राष्ट्रवादी मोर्चा’ स्थापना गरे। संस्थाले ग्रेटर नेपालको नक्सा सार्वजनिक गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई पत्र लेख्ने र विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गर्ने काम गर्‍यो। भारतमा रहेका नेपाली भाषी समुदाय, विशेष गरी दार्जिलिङ, सिक्किम र उत्तराखण्डका समूहहरूले पनि यस अवधारणालाई समर्थन जनाउँदै आएका छन्। उनीहरूका लागि यो मुद्दा भूभागभन्दा पनि सांस्कृतिक पहिचान र आत्मसम्मानसँग जोडिएको छ।

तर भावनात्मक चाहनाले मात्र ठोस परिणाम ल्याउन सक्दैन। आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धहरू कूटनीतिक परिपक्वता, कानुनी सन्धि र प्रभावकारी नियन्त्रणमा आधारित हुन्छन्। प्रायः विगतका सन्धि र सीमा व्यवस्था अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा स्थिर मानिन्छन्, जसलाई बदल्न अत्यन्त कठिन हुन्छ। त्यसैले, ग्रेटर नेपाल सम्बन्धी मुद्दालाई अन्तर्राष्ट्रिय अदालत वा राजनीतिक संवादमा लैजाँदा अत्यन्त सतर्कता आवश्यक हुन्छ। भावनात्मक निर्णयहरूले राष्ट्रलाई अनावश्यक जोखिममा पार्न सक्ने खतरा रहन्छ।

यस विषयलाई आ-आफ्ना हितअनुसार प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिहरू पनि देखिएका छन्। केही राजनीतिक दलहरूले यसलाई भारतसँगको सम्बन्धमा दूरी बढाउन उपयोग गरेको आरोप लाग्ने गरेको छ। कतिपय विदेशी शक्तिहरूले समेत यस मुद्दालाई भारत-नेपाल सम्बन्धमा तनाव सिर्जना गर्ने उपकरणका रूपमा प्रयोग गरेको भनाइ पाइन्छ। विदेशस्थित केही समूहहरूले सामाजिक सञ्जालमार्फत दुष्प्रचार गर्नेदेखि युवालाई भावनात्मक रूपमा प्रयोग गर्नेसम्मका गतिविधि गरेको आरोप उठेको छ। त्यसैले, ग्रेटर नेपाल सम्बन्धी बहसमा भावनात्मक पक्षलाई सम्मान गर्ने तर राजनीतिक वा भूराजनीतिक दुरुपयोगबाट जोगिने कला अपरिहार्य छ।

यस संवेदनशील परिवेशमा, एक जिम्मेवार र सन्तुलित नागरिकको रूपमा हाम्रो ध्यान केवल भावनात्मक नारामा सीमित हुनु हुँदैन। हामीले इतिहासबाट पाठ सिक्दै अगाडि बढ्नुपर्छ। हाम्रो वास्तविक शक्ति हाम्रो भौगोलिक आकारमा भन्दा पनि हाम्रो आन्तरिक एकता, आर्थिक विकास र राजनीतिक स्थिरतामा निहित छ। जब हामी शिक्षित, आत्मनिर्भर र आर्थिक रूपमा शक्तिशाली हुन्छौँ, तब मात्र हामीले सीमा विवाद जस्ता संवेदनशील मुद्दाहरूलाई पनि विश्वसामु प्रभावकारी ढङ्गले उठाउन सक्छौँ। यस सन्दर्भमा, स्विट्जरल्याण्डको सफलताको मोडल हाम्रो लागि अनुकरणीय उदाहरण बन्न सक्छ।

स्विट्जरल्याण्ड एक सानो र भूपरिवेष्ठित मुलुक हो, तर उसले आन्तरिक सुदृढीकरणका आधारमा विश्वकै स्थिर र सम्पन्न राष्ट्रहरूको श्रेणीमा स्थान बनाएको छ। यसले अनुसन्धान र विकासमा आफ्नो सकल घरेलु उत्पादन (GDP) को करिब ३.४ प्रतिशत लगानी गर्छ, जसले उसको अर्थतन्त्रलाई अत्यधिक प्रतिस्पर्धी बनाएको छ। हाल स्विट्जरल्याण्डको प्रति व्यक्ति आय ९२,००० अमेरिकी डलरभन्दा बढी छ, जुन विश्वकै उच्च स्तरमा पर्छ।

त्यस्तै, यसको सार्वजनिक ऋण जीडीपीको ३८ प्रतिशत मात्र छ, जुन तुलनात्मक रूपमा निकै कम हो। यसका साथै, राजनीतिक स्थिरता, खुला बजार प्रणाली, उच्चस्तरीय शिक्षा, र प्रत्यक्ष प्रजातन्त्रको अभ्यासले उसको दीर्घकालीन विकासलाई मजबुत बनाएको छ। यी तथ्यहरूले देखाउँछन् कि कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक शक्ति भूगोलमा मात्र होइन, आन्तरिक क्षमता र संस्थागत बलमा निहित हुन्छ।

निष्कर्षतः, ‘ग्रेटर नेपाल’ को भावना हाम्रो इतिहासको प्रतीक हो, जसले हामीलाई पुर्खाहरूको बलिदानको स्मरण दिलाउँछ र राष्ट्रिय चेतनालाई जीवन्त राख्छ। तर हाम्रो भविष्यको बाटो आधुनिक कूटनीति, आर्थिक विकास र आन्तरिक सुदृढीकरणमा आधारित छ। यस अर्थमा, ‘ग्रेटर नेपाल’ अभियान भन्नाले मुलुकलाई केवल भौगोलिक आयामले मात्र होइन, आर्थिक, कूटनीतिक र नैतिक शक्तिमा आधारित राष्ट्रको रूपमा विश्वसामु प्रस्तुत गर्नु हो।

नेपालको भौगोलिक आकारलाई चुनौती नबनाइकनै, हामीले यति ठूलो प्रगति गर्न सक्छौँ कि विश्वसामु हाम्रो पहिचान बहादुरी र स्वाभिमानका साथै प्रगतिशील राष्ट्रको रूपमा स्थापित होस्। यही नै हाम्रो वास्तविक ‘ग्रेटर नेपाल’ हो, जुन वर्तमान र भविष्यका कर्मबाट निर्माण हुनेछ। त्यसैले, इतिहासको सम्मान गर्दै, एक शान्त, समृद्ध र सबल नेपालको निर्माणका लागि एकजुट हुनु आजको अपरिहार्यता हो।