काठमाडौं । सन् २०२५ को सेप्टेम्बरमा इटालीका वन्यजन्तु फोटोग्राफर फेडेरिको भेरोनेसी नामिबियाको मरुभूमिमा हात्तीहरूको समूह पछ्याउँदै थिए । त्यही क्रममा उनले एउटा अत्यन्तै भावुक दृश्य देखे।

एउटी पोथी हात्तीले भर्खरै मरेको बच्चालाई सुँड र दाह्राको सहायताले बोकेर हिँडिरहेकी थिइन् । बच्चाको शरीर अररो भइसकेको थिएन । त्यसैले केही घण्टाअघि मात्रै जन्मिएर मरेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको थियो ।

ती पोथी हात्तीले केही घण्टासम्म बच्चालाई बोकिन् । बीचबीचमा खाना खान वा पानी पिउन बच्चालाई तल राख्थिन् र फेरि उठाएर हिँड्थिन्। फोटोग्राफरका लागि यो निकै दुःखद र मन छुने दृश्य थियो। उनलाई यस घटनाले हात्तीहरूमा पनि मानिसले जस्तै गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध हुन सक्ने कुरा देखाउँछ भन्ने लाग्यो ।

उनले खिचेको यही तस्बिर सन् २०२६ को ‘वाइल्ड फोटोग्राफर अफ दी एयर’ प्रतियोगितामा उत्कृष्ट ठहरियो ।

आफ्नै थिएन त्यो बच्चा

पछि अनुसन्धानकर्ताहरूले पत्ता लगाएअनुसार, बच्चा बोकेर हिँड्ने पोथी हात्ती मृतक बच्चाकी आमा थिइनन् ।

नामिबियाका मरुभूमिमा बस्ने हात्तीहरूको संरक्षणमा काम गर्ने संस्था एलिफेन्ट ह्यमन रिलेसन एड की संरक्षण कार्यक्रम निर्देशक क्रिस्टिन विन्टरका अनुसार, ती पोथी हात्ती अहिले १४ वर्षकी छिन् । उनले दुई वर्षअघि आफ्नो बच्चा गुमाएकी थिइन्।

त्यसपछि अरू हात्तीका मरेका बच्चाहरू बोकेको घटना ४ पटक देखिएको थियो । त्यस क्षेत्रको यस्तो व्यवहार पहिलो पटक अभिलेख गरिएको थियो । यसले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ– के ती पोथी हात्तीले आफ्नै बच्चा गुमाएको पीडा अझै महसुस गरिरहेकी थिइन् ? के अरूका मरेका बच्चालाई बोक्नु उनको आफ्नै विछोडसँग सम्बन्धित थियो ?

अनुसन्धानकर्ताहरूले यसबारे निश्चित उत्तर दिन सकेका छैनन् । तर उनको विगत र अहिलेको व्यवहारबीच सम्बन्ध हुन सक्ने सम्भावना भने व्यक्त गरेका छन्।

हात्तीले किन मरेको बच्चालाई बोकेर हिँड्छ ?

वैज्ञानिक तथा संरक्षणकर्मीहरूले यस व्यवहारका केही सम्भावित कारण प्रस्तुत गरेका छन्।

विछोडको पीडासँग जुध्ने प्रयास

आफ्नो बच्चा गुमाएकी पोथी हात्तीले अरूको मृत बच्चा देख्दा पुरानो घटनाको सम्झना गर्ने वा त्यससँग सम्बन्धित प्रतिक्रिया देखाउने सम्भावना हुन सक्छ।

मृत बच्चालाई छोड्न नसक्नु

बच्चाको मृत्यु भएपछि पनि त्यसको शरीरसँग केही समयसम्म नजिकै रहनु वा बोकेर हिँड्नु मृत्युको शोक सामना गर्ने प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन सक्छ।

शरीरलाई सुरक्षित राख्ने प्रयास

मृत बच्चालाई अन्य सिकारी जनावरबाट जोगाउन खोजेको पनि हुन सक्छ।

यी सम्भावित व्याख्या हुन्, प्रमाणित निष्कर्ष होइनन् । हात्तीको व्यवहारको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन थप अध्ययन आवश्यक छ।

हात्तीले मृत आफन्तप्रति कस्तो व्यवहार देखाउँछन् ?

हात्तीहरू सामाजिक सम्बन्धमा रहने बुद्धिमान् जनावर हुन् । अध्ययन र प्रत्यक्ष अवलोकनमा उनीहरूले मरेका हात्तीप्रति विभिन्न प्रकारका व्यवहार देखाएको पाइन्छ।

– मृत हात्तीको शरीर वा हड्डीलाई सुँडले छुने।

– मृत शरीर नजिकै लामो समयसम्म बस्ने वा उभिने।

– मरेको हात्तीलाई उठाउन वा चलाउन खोज्ने।

– मृत शरीरको सुरक्षा गर्न खोज्ने।

– परिवार वा समूहका सदस्यको मृत्यु हुँदा असामान्य प्रतिक्रिया देखाउने।

केन्यामा हात्ती विशेषज्ञ जोयस पुलले पनि मरेको बच्चाप्रति एउटा पोथी हात्तीले देखाएको यस्तै व्यवहार अवलोकन गरेकी थिइन् । ती हात्तीले आफ्नो मरेको बच्चालाई दुई दिनसम्म सुरक्षा दिएकी थिइन्।

यस्ता घटनाले हात्तीहरूले मृत्यु र सामाजिक सम्बन्धप्रति जटिल प्रतिक्रिया देखाउन सक्ने सम्भावनालाई बल दिन्छ। तर उनीहरूले मानिसले जस्तै शोक महसुस गर्छन् भन्ने कुरा वैज्ञानिक रूपमा पूर्ण रूपमा प्रमाणित भइसकेको छैन ।